Er Elliðahöfn loksins fundin?

Það er eitthvað sérstakt við það þegar moldin byrjar að segja sögur. Fyrir nokkrum dögum tók moldin hér í Þorlákshöfn upp á því. Nú virðist hún hvísla að okkur sögu um fólk sem sótti sjóinn hér fyrir meira en þúsund árum, og jafnvel um hina horfnu Elliðahöfn sem síðar fékk nafnið Þorlákshöfn.

Eitthvað þessu líkt gætu fyrstu híbýli í Þorlákshöfn, þá Elliðahöfn, hafa verið.

Vegna undirbúnings að byggingu hjúkrunarheimilis réðist Sveitarfélagið Ölfus í fornleifarannsóknir á svæði þar sem fyrirhugað er að reisa slíkt. Fyrirfram voru ekki þekktar neinar merkilegar fornleifar á þessu svæði.

Þeim mun merkilegra var það þegar í ljós komu mannvistarlög, forn ofn, aska, viðarkol og brennd bein sem virðast benda til mjög gamallar starfsemi á svæðinu, hugsanlega allt frá landnámsöld eða fyrstu öldum Íslandsbyggðar.

Þessi mynd sýnir mögulega eldstæðið í Elliðahöfn, landnámshýbýli sem nýlega komu í ljós við fornleifauppgröft í Þorlákshöfn.

Þó mikilvægt sé að hafa allan fyrirvara á, enda rannsóknin enn á frumstigi og engar endanlegar niðurstöður liggja fyrir, þá er erfitt að horfa fram hjá þeirri tilfinningu að þarna sé jörðin sjálf farin að hvísla að okkur um upphaf byggðar við suðurströndina. Getur verið að það hafi verið verðmætasköpun í Þorlákshöfn allt frá dögum fyrstu landnámsmannana?

Það er kannski ekkert svo ólíklegt.

Sá staður sem við nú þekkjum sem Þorlákshöfn hefur alltaf verið sérstakur. Þekkt er að landnámsmenn leituðu fyrst og fremst að grónu landi, ferskvatni og góðri beit. Þannig var það ekki hér. Þessi staður bauð upp á annað. Hér var ein besta lending á suðurströnd Íslands. Náttúruleg höfn þar sem brim, straumar og lögun strandarinnar gerðu mönnum kleift að sækja sjóinn við aðstæður sem víða annars staðar voru nær ómögulegar. Það er engin tilviljun að útræði varð hér síðar gríðarlegt og að Þorlákshöfn varð um aldir ein mikilvægasta verstöð landsins.

Hæpið verður að telja að hér hafi verið eiginlegur bær landnámsmanna. Hér var lítið skjól, lítið ferskvatn og gróður rýr. Þess vegna er freistandi að velta því fyrir sér hvort fyrstu mannvirkin hafi ekki verið annars eðlis. Kannski ekki stór skáli landnámsmanna með búsmala og heimilisfólki heldur fremur sjóbúð, vertíðarskáli eða útstöð frá stærri bæjum innar í Ölfusi, frá Hjalla, Núpum, Arnarbæli eða öðrum landnámsjörðum sem höfðu betri skilyrði til hefðbundins búskapar.

Kannski komu menn hingað niður eftir haust og vor. Drógu bátana á land þar sem Hafnarnesið skýldi þeim fyrir verstu veðrunum. Kveiktu eld í lágum torfskála. Suðu fisk eða kjöt í járnpotti yfir glóðum. Hengdu blauta vettlinga til þerris í reyknum. Hlustuðu á brimið dynja á skerjunum í myrkrinu.

Erfitt er fyrir okkur nútímafólkið að skilja þær aðstæður sem fólk bjó við á landnámsöld.

Kannski hefur þessi ofn sem nú hefur fundist einmitt verið hluti af slíku lífi.

Það sem gerir fundinn sérstaklega áhugaverðan er líka tengingin við hið forna heiti staðarins. Í gömlum heimildum og munnmælum kemur fram að Þorlákshöfn hafi áður heitið Elliðahöfn. Það heiti lifði lengi meðal fólks í Ölfusi og Flóa og er meira að segja nefnt í gömlum dómi frá 18. öld. Getur verið að hér sé fundinn hin upphaflega Elliðahöfn?

Munnmælin ganga þó enn lengra. Þar er sagt að bærinn hafi upphaflega verið kenndur við Elliða, hið fræga skip landnámsmannsins Ketilbjarnar hins gamla, sama skips og Elliðaárnar eru taldar draga nafn sitt af. Hvort það er satt verður líklega aldrei sannað. En stundum lifa sögur af kynslóð fram af kynslóð vegna þess að þær geyma einhvern sannleikskjarna.

Það sem gerir þessa sögu enn áhugaverðari er að þræðir hennar liggja að Hjalla. Skafti lögsögumaður var einn valdamesti maður landsins um sína daga og fjölskylda hans tengdist síðar ættum sem raktar voru til Ketilbjarnar. Þórdís, systir Skafta lögsögumanns á Hjalla varð þriðja kona Gissurar hvíta Teitssonar, sonarsonar Ketilbjarnar gamla. Þeirra sonur varð Ísleifur Gissurarson, fyrsti biskup Íslands. Dóttir Skafta giftist svo syni Þorgeirs Ljósvetningagoða, mannsins sem leiddi kristnitökuna á Alþingi. Þarna fléttast því saman Hjalli í Ölfusi, ætt Ketilbjarnar (sem átti skipið Elliða), kristnitakan og upphaf biskupsstólsins í Skálholti. Hvort eitthvað af þessu tengist því að sá sem þetta skrifar heitir Elliði og býr að Hjalla skal ósagt látið. Tilviljanir geta stundum verið skemmtilegri en staðreyndir.

Auðvitað vitum við ekki hvernig Skapti Þóroddsson, lögmaður á Hjalla leit út, en eitthvað þessu líkt er góð ágiskun.

Ef Skafti eða afkomendur hans hafa átt hér sjóbúðir, útver eða aðstöðu við sjóinn, sem alls ekki er ósennilegt miðað við mikilvægi útræðis frá þessum slóðum, er freistandi að velta fyrir sér hvort Elliðahafnarnafnið hafi tengst þessum ættarböndum. Ef verið var að gera hér lögbýli eða fasta búsetu úr eldri verstöð eða verbúðum hefði vart þótt lítið virðingarheiti að nefna staðinn eftir frægasta farkosti þeirrar ættar sem tengdist eigendum staðarins.

Elliði, skip Ketilbjörns gamla, er sennilega þekktasta skip Íslandssögunnar. Eftir því skipi eru nefnd Elliðavatn, Elliðavogur, Elliðaár og ef til vill Elliðahöfn (núna Þorlákshöfn)

Síðari hluti munnmælanna segir síðan að bóndi hafi lent í sjávarháska og heitið á heilagan Þorlák sér og félögum sínum til bjargar. Þegar hann komst heill heim hafi hann breytt nafni staðarins úr Elliðahöfn í Þorlákshöfn. Hvort sú saga er sönn vitum við ekki heldur. En fræðilega séð getur slíkt nafn vart hafa orðið til fyrr en eftir árið 1198 þegar helgur dómur Þorláks var tekinn upp og menn hófu almennt að heita á hann.

Kannski eru þetta aðeins þjóðsögur. Kannski eru þær hálfsannar. Kannski er sannleikurinn falinn einhvers staðar mitt á milli. En þegar eldstæði, aska og mannvistarleifar koma nú upp úr moldinni á stað sem öldum saman hefur verið tengdur við bæði Elliðahöfn og Þorlákshöfn verður erfitt að standast freistinguna að spyrja hvort jörðin sé loksins farin að segja okkur meira af þeirri sögu sem munnmælin hafa geymt.

Nafnið sjálft er eins og brot úr týndum heimi.

Elliðahöfn.

Ef til vill er þessi fornleifafundur fyrsta raunverulega glittið sem við fáum inn í þann heim.

Það er auðvitað alltof snemmt að fullyrða mikið. Fornleifafræði vinnur hægt og varlega og það á hún að gera. Það gætu komið fram nýjar upplýsingar sem breyta túlkuninni verulega. Kannski reynist þetta vera lítið vinnuhús. Kannski sel. Kannski sjóbúð. Kannski eitthvað allt annað.

En hitt er jafnframt ljóst: undir götum og húsum nútíma Þorlákshafnar leynist saga sem er eldri og dýpri en margir gera sér grein fyrir.

Vandséð er að fyrstu íbúar þessa svæðið gætu gert sér í hugalund það samfélag sem við nú eigum.

Kannski logaði eldur í Elliðahöfn fyrir meira en þúsund árum þar sem menn horfðu út yfir dimman vetrarsjóinn og biðu þess að veðrið gæfi færi á róðri enn eina ferðina. Kannski er það einmitt sá eldur sem nú er farinn að kveikja neista í gömlum munnmælasögum.