Menntun, frelsi og ábyrgð

Það er eitt einfalt lögmál sem við megum ekki gleyma: frelsi kostar. Ekki bara í krónum og aurum einum saman, heldur í ábyrgð, dugnaði og vilja til að taka eigið líf í sínar hendur. Þar kemur menntun inn sem eitt öflugasta tækið sem einstaklingur hefur til að standa sjálfstæður, ekki háður kerfum né tilviljunum, heldur eigin getu og ákvarðanatöku.

Þessi mynd er tekin í Kaupmannahöfn árið 1997, þegar ég vann að því að ljúka masternámi í sálfræði. Staðalbúnaður í próflestri voru; kaffi, kerti og rúsínur.

Menntun sem leið að tækifærum

Við búum í samfélagi þar sem tækifæri eru til staðar, en þau eru ekki sjálfgefin. Þau þarf að sækja. Menntun er ein þeirra leiða sem gerir fólki kleift að nýta þessi tækifæri, byggja upp eigin verðmæti og skapa sér stöðu. Hún er ekki endilega besta leiðin, en hún er ein leið til að auka frelsi sitt. Í fjárshyggjusamfélagi er þetta grundvallaratriði: að einstaklingurinn hafi raunverulegt frelsi til að velja sér lífsleið og standa undir henni.

Reisn og þátttaka

En þetta snýst ekki bara um atvinnu eða tekjur. Þetta snýst um reisn. Um það að geta tekið þátt í samfélaginu af sjálfstrausti, haft rödd og haft áhrif. Menntun eykur skilning, víkkar sjóndeildarhringinn og styrkir dómgreind. Hún gerir okkur ekki bara hæfari starfsmenn, heldur sterkari einstaklinga. Svo vitnað sé í orð Páls Skúlasonar: „Menntun er ekki að verða meiri maður, heldur meira maður.“

Persónuleg reynsla

Ég tala af eigin reynslu. Ég fékk tækifæri til að mennta mig og lauk meistaragráðu í sálfræði. Ég hef hins vegar aldrei sótt um starfsleyfi né löggildingu sem sálfræðingur. Lífsleið mín lá í aðrar áttir. Áttir þar sem formlegur stimpill ríkisins á starfsheitinu skipti ekki máli. Það breytir þó engu um gildi menntunarinnar. Hún hefur fylgt mér í öllum verkefnum sem ég hef tekið mér fyrir hendur. Hún hefur kennt mér að greina aðstæður, skilja fólk og taka ákvarðanir á traustum grunni. Menntunin kenndi mér margt langt út fyrir bækurnar. Þar kynntist ég líka mörgu góðu fólki sem ég lærði af og naut samvista með.

Mynd tekin í Kaupmannahöfn árið 1996. Lengst til vinstri er Bertha, eiginkona mín, svo Haukur sem var þarna í masternámi í taugasálfræði og svo þær Katrín og Svandís sem voru í klínískrisálfræði með mér. Ólíkt mér hafa þau síðan þá öll stundað störf sem sálfræðingar.

Menntaðasta manneskja sem ég þekki er móðir mín. Ég er ekki viss um að hún hafi lokið landsprófi, hvað þá stúdents- eða háskólaprófi. Hennar leið lá í fiskvinnslustörf. Það breytti engu. Hún menntaði sig sjálf. Hún las ljóð, fylgdist með stjórnmálum og fór í gegnum stafla af bókum. Sú leið að menntun hefur sjálfsagt verið erfiðari en sú sem ég fór. Kannski er það þess vegna sem hvorki ég né nokkur doktor sem ég hef kynnst á roð í mömmu þegar kemur að mennsku, skilningi og greinandi hugsun. Það skiptir nefnilega ekki máli hvert menntun er sótt. Hún er öll verðmæt ef hún gerir okkur að meiri mönnum.

Undirbúningur fyrir lífið

Þetta er kjarninn: menntun er ekki bara undirbúningur fyrir eitt starf, heldur undirbúningur fyrir lífið sjálft. Hún er verkfæri sem nýtist óháð því hvaða leið maður velur að fara. Í heimi sem breytist hraðar en nokkru sinni fyrr er einmitt þessi hæfni til að aðlagast og hugsa sjálfstætt það sem skiptir mestu máli.

Réttur og skylda

Við megum heldur ekki falla í þá gryfju að líta á menntun sem sjálfsagðan rétt án ábyrgðar. Rétturinn til menntunar fylgir skyldan til að nýta hana. Samfélagið getur skapað umgjörð, en einstaklingurinn þarf að stíga skrefið sjálfur.

Sterkasta verkfærið

Þess vegna er menntun ein sterkasta undirstaða frelsis sem við höfum. Hún dregur úr ósjálfstæði, eykur möguleika og styrkir stoðir samfélagsins alls. Hún er ekki lúxus, heldur nauðsyn.

Ef við viljum samfélag þar sem fólk stendur á eigin fótum, tekur ábyrgð og skapar verðmæti, þá verðum við að leggja áherslu á menntun, bæði formlega og óformlega. Ekki sem markmið í sjálfu sér, heldur sem leið að frelsi. Þegar upp er staðið er það ekki kerfið sem skapar framtíðina, heldur einstaklingurinn. Og menntunin er hans sterkasta verkfæri.